Cognitieve functies:een overzicht
Wat zijn cognitieve functies, hoe werken ze en wat kun je doen als ze verzwakken?
Elke dag gebruiken we tientallen cognitieve functies zonder erbij na te denken. Van het onthouden van een telefoonnummer tot het veilig oversteken – ons brein is constant bezig met complexe taken. Maar wat gebeurt er als deze functies verzwakken door ouderdom, een aandoening of neurologische uitdaging?
Dit overzicht legt uit wat elke cognitieve functie doet, waarom het belangrijk is, wat er misgaat bij verzwakking en hoe gerichte training zoals Cognitive-Motor Dual Task Training (CMDT) bij LuciDT kan helpen.
Waarom is CMDT bij LuciDT zo effectief?
In het echte leven denken we niet los van bewegen. Wanneer je door de supermarkt loopt terwijl je je boodschappenlijstje overloopt, of praat tijdens het wandelen, gebruik je dual-task vaardigheden.
Traditionele training focust vaak op cognitie of beweging apart. Maar het brein werkt niet zo – het moet continu beide integreren.
CMDT bij LuciDT traint zoals het echte leven werkt:
- Cognitieve functies (werkgeheugen, aandacht, executieve functies)
- Motorische controle (balans, coördinatie, planning)
- Integratie (beide tegelijk, zoals in het dagelijks leven)
Resultaten van CMDT:
- Betere overdracht naar dagelijks functioneren
- Verhoogde cognitieve reserve
- Lager valrisico (vooral bij ouderen en Parkinson)
- Verbeterde zelfstandigheid
- Hogere kwaliteit van leven
Evidence-based:
Tientallen wetenschappelijke studies tonen aan dat CMDT effectiever is dan enkelvoudige training, vooral voor:
- Ouderen met verhoogd valrisico
- Mensen met Parkinson
- Mild Cognitive Impairment (MCI)
- ADHD (cognitieve controle)
Het overzicht
I.Geheugen en informatieopslag
Werkgeheugen
Langetermijngeheugen
Prospectief geheugen
Werkgeheugen (Working Memory)
Wat is het?
Het werkgeheugen is jouw mentale notitieblok. Het houdt informatie tijdelijk vast terwijl je ermee werkt – denk aan het onthouden van een telefoonnummer totdat je het hebt ingetypt, of het volgen van een gesprek terwijl je een antwoord formuleert.
Waarom is het belangrijk?
Zonder werkgeheugen kun je niet leren, plannen of redeneren. Het is de basis voor bijna alle complexe mentale taken, van rekenen tot koken volgens een recept.
Herkenbare voorbeelden in het dagelijks leven:
- Een boodschappenlijstje onthouden zonder het op te schrijven
- Een route volgen terwijl iemand je instructies geeft
- Rekenen in je hoofd
- Een verhaal vertellen en de draad vasthouden
Wat gebeurt er bij verzwakking?
- Je vergeet wat iemand net zei
- Instructies met meerdere stappen zijn moeilijk te volgen
- Je verliest je gedachtegang tijdens een gesprek
- Mentale rekenopgaven worden uitdagend
- Je moet vaker opschrijven of herlezen
Bij specifieke aandoeningen:
- ADHD: Informatie “valt weg” bij afleiding, snelle overbelasting
- Parkinson: Moeite met dual-task situaties (tegelijk denken en bewegen)
- MCI/Alzheimer: Sneller vergeten van nieuwe informatie, namen, afspraken
Hoe train je werkgeheugen?
Bij LuciDT gebruiken we CMDT-oefeningen zoals dual n-back taken gecombineerd met beweging. Door gelijktijdig je geheugen en motoriek uit te dagen, verbeter je niet alleen je werkgeheugen, maar ook de overdracht naar het echte leven. Denk aan: lopen terwijl je woordenreeksen onthoudt of bewegingssequenties uitvoert terwijl je visuele patronen verwerkt.
Langetermijngeheugen
Wat is het?
Het langetermijngeheugen bewaart informatie voor langere tijd – van minuten tot een heel leven. Het bestaat uit verschillende vormen:
- Episodisch geheugen: herinneringen aan persoonlijke ervaringen
- Semantisch geheugen: feitenkennis en begrippen
- Procedureel geheugen: automatische vaardigheden zoals fietsen
Herkenbare voorbeelden:
- Je trouwdag herinneren (episodisch)
- Weten dat Amsterdam de hoofdstad van Nederland is (semantisch)
- Zwemmen zonder na te denken over de bewegingen (procedureel)
Bij verzwakking:
- Namen en gezichten vergeten
- Moeite met het ophalen van herinneringen
- Verlies van geleerde vaardigheden bij ernstige aandoeningen
Bij Alzheimer:
Het episodisch geheugen wordt vroeg aangetast – recente gebeurtenissen verdwijnen eerst, oudere herinneringen blijven langer bewaard.
Training:
Geheugenstrategieën zoals geheugenpaleis-technieken, maar vooral actief gebruik in betekenisvolle contexten. CMDT helpt door beweging te koppelen aan geheugenopgave, wat de consolidatie versterkt.
Prospectief geheugen
Wat is het?
Onthouden dat je iets moet doen in de toekomst – zoals een afspraak bijwonen of medicatie innemen.
Bij verzwakking:
- Afspraken vergeten
- Medicatie overslaan
- Belangrijke taken blijven liggen
Training:
Gebruik van externe geheugensteun (agenda’s, alarmen) gecombineerd met strategietraining en CMDT-oefeningen die toekomstige acties vereisen tijdens bewegingstaken.
II. Aandacht en concentratie
Selectieve
aandacht
Volgehouden
aandacht
Verdeelde
aandacht
Alertheid
Selectieve aandacht (selective attention)
Wat is het?
Het vermogen om je te focussen op relevante informatie terwijl je afleidingen negeert – zoals één gesprek volgen in een druk restaurant.
Waarom belangrijk?
Zonder selectieve aandacht word je constant afgeleid en kun je taken niet efficiënt uitvoeren.
Herkenbare voorbeelden:
- Lezen in een drukke wachtkamer
- Luisteren naar één persoon op een feest (cocktail party effect)
- Autorijden terwijl er veel prikkels zijn
Bij verzwakking:
- Snel afgeleid door achtergrondgeluiden
- Moeite met concentreren in drukke omgevingen
- Mentale vermoeidheid na korte focustaken
Bij aandoeningen:
- ADHD: Extreme afleidbaarheid, constant “switchen” van focus
- Parkinson: Verhoogde mentale vermoeidheid
- Alzheimer: Moeite met filteren van relevante informatie
Training:
CMDT-aandachtstaken onder afleiding: bijvoorbeeld lopen terwijl je specifieke woorden uit een lijst moet selecteren, of bewegingsoefeningen uitvoeren terwijl je reageert op bepaalde visuele cues en andere negeert.
Volgehouden aandacht (sustained attention)
Wat is het?
De capaciteit om je concentratie vast te houden over langere tijd – essentieel voor lezen, werken of autorijden.
Bij verzwakking:
- Snel vermoeide geest
- Onoplettendheidsfouten
- Taken blijven onafgemaakt
Training:
Geleidelijk langere CMDT-sessies met progressieve complexiteit.
Verdeelde aandacht (Divided Attention)
Wat is het?
Twee of meer dingen tegelijk doen – multitasking. Denk aan lopen terwijl je een gesprek voert, of koken terwijl je naar het nieuws luistert.
Waarom is het belangrijk?
Het echte leven vraagt constant om verdeelde aandacht. Als deze functie verzwakt, neemt het valrisico toe en wordt multitasken gevaarlijk.
Herkenbare voorbeelden:
- Praten tijdens het wandelen
- Autorijden terwijl je navigatie volgt
- Koken met meerdere pannen op het vuur
Bij verzwakking:
- Stoppen met lopen tijdens een gesprek
- Verhoogde kans op vallen
- Gevaarlijke situaties in het verkeer
- Taken moeten strikt na elkaar worden gedaan
Bij aandoeningen:
- Parkinson: Extreme dual-task problemen, verhoogd valrisico
- ADHD: Focus springt heen en weer, taken blijven onaf
- Alzheimer: Snelle overbelasting, veiligheidsrisico’s
Training:
Dit is de kern van CMDT bij LuciDT. We trainen het brein om gelijktijdig cognitieve en motorische taken uit te voeren – precies zoals het echte leven werkt. Voorbeelden:
Lopen terwijl je rekent. Balanceren terwijl je categorieën benoemt. Traplopen met geheugentaken
Alertheid en arousal
Wat is het?
Je basisniveau van waakzaamheid en responsiviteit.
Bij verzwakking:
- Traagheid in reacties
- Verhoogd risico in verkeer of bij machines
Training:
Reactietaken met onverwachte prikkels tijdens beweging.
III.Executieve functies: de dirigent van het brein
Executieve
Functies
Inhibitie
Cognitieve
Flexibiliteit
Planning &
Organisatie
Probleemoplossend
Vermogen
Executieve functies (algemeen)
Wat zijn het?
Executieve functies zijn de ‘CEO’ van je brein. Ze plannen, organiseren, controleren impulsen, nemen beslissingen en sturen je gedrag naar doelen. Zonder executieve functies zou je leven chaotisch zijn.
Waarom zijn ze belangrijk?
Ze maken het verschil tussen reageren en bewust handelen. Ze helpen je prioriteiten stellen, plannen maken en je gedrag aanpassen aan situaties.
Herkenbare voorbeelden:
- Een werkdag plannen met afspraken en reistijd
- Een project opdelen in stappen
- Besluiten wat je eerst doet bij meerdere taken
- Jezelf stoppen met iets impulsiefs
Bij verzwakking:
- Chaotisch leven, geen overzicht
- Overweldigd raken bij meerdere taken
- Moeite met besluiten nemen
- Problemen met tijdmanagement
- Uitstelgedrag
Bij aandoeningen:
- ADHD: Ernstige planningsproblemen, impulsiviteit, uitstelgedrag
- Parkinson: Trager beslissen, minder initiatief
- Alzheimer: Verlies van overzicht, toenemende afhankelijkheid
Training:
Strategietraining onder tijdsdruk, gecombineerd met motorische taken die besluitvorming vereisen. Bij LuciDT: CMDT-oefeningen waarbij je tijdens beweging keuzes moet maken, plannen moet aanpassen en prioriteiten moet stellen.
Inhibitie (remming)
Wat is het?
De rem op je automatische reacties – het vermogen om een impuls te onderdrukken.
Voorbeelden:
- Niet meteen antwoorden in een discussie
- Niet grijpen naar ongezond eten
- Wachten tot het jouw beurt is
Bij verzwakking:
- Impulsief gedrag
- Sociale conflicten
- Slechte beslissingen
Bij ADHD:
Extreme impulsiviteit, onderbreken van anderen, risicogedrag.
Training:
Stop-signaal taken tijdens beweging: reageer op groene signalen, stop bij rode tijdens complexe bewegingspatronen.
Cognitieve flexibiliteit (mentale wendbaarheid)
Wat is het?
Het vermogen om te schakelen tussen taken, strategieën of perspectieven. Het tegenovergestelde van star denken.
Waarom belangrijk?
Het leven is onvoorspelbaar. Flexibiliteit helpt je aanpassen aan veranderingen zonder vast te lopen.
Herkenbare voorbeelden:
- Een andere route nemen als je normale weg is afgesloten
- Van strategie wisselen als je eerste poging niet werkt
- Je aanpassen aan nieuwe regels op het werk
- Meegaan met spontane planwijzigingen
Bij verzwakking:
- Star vasthouden aan plannen
- Stress bij veranderingen
- Moeite met nieuwe situaties
- Perseveratie (herhalen van hetzelfde)
Bij aandoeningen:
- ADHD: Snelle afleiding maar ook vast blijven zitten in gedachten
- Parkinson: Cognitieve rigiditeit, “vastlopen”
- Alzheimer: Sterke weerstand tegen verandering, desoriëntatie
Training:
CMDT-taken met wisselende regels: tijdens lopen moet je schakelen tussen verschillende categorieën benoemen, of bewegingspatronen veranderen op basis van visuele cues.
Planning en organisatie
Wat is het?
Het vermogen om doelen te stellen en stappen te bedenken om die te bereiken.
Bij verzwakking:
- Chaotisch werken
- Deadlines missen
- Gevoel van constant achter de feiten aanlopen
Training:
Complexe taken opdelen tijdens CMDT-sessies, waarbij je bewegingssequenties plant en uitvoert.
Probleemoplossend vermogen
Wat is het?
Creatief en logisch denken om uitdagingen op te lossen.
Bij verzwakking:
- Vast blijven zitten in problemen
- Afhankelijk van anderen voor oplossingen
IV.Verwerkingssnelheid en reactievermogen
Verwerkingssnelheid
Reactietijd
Verwerkingssnelheid (Processing Speed)
Wat is het?
De snelheid waarmee je brein informatie verwerkt en verwerkt – van waarnemen tot actie.
Waarom belangrijk?
Langzame verwerking maakt alles moeilijker: gesprekken, lezen, autorijden, werken.
Herkenbare voorbeelden:
- Snel je mening vormen in een discussie
- Namen koppelen aan gezichten
- Vlot reageren in het verkeer
Bij verzwakking:
- Alles voelt traag en vermoeiend
- Gesprekken moeilijk volgen
- Langzamer lezen en schrijven
- Meer tijd nodig voor dagelijkse taken
Bij aandoeningen:
- ADHD: Wisselend tempo, soms impulsief snel
- Parkinson: Psychomotorische vertraging
- Alzheimer: Algemene mentale traagheid
Training:
Tijdgevoelige CMDT-taken met real-time feedback: snelle reacties tijdens beweging, beslissingen onder tijdsdruk.
Reactietijd
Wat is het?
De tijd tussen een prikkel waarnemen en erop reageren.
Herkenbare voorbeelden:
- Remmen voor een overstekende fietser
- Een vallend glas opvangen
- Reageren op een vraag
Bij verzwakking:
- Verhoogd risico in verkeer
- Ongelukken in huis
- Moeite met sporten
Bij aandoeningen:
- Parkinson: Trage reacties, verhoogd valrisico
- Alzheimer: Gevaarlijke situaties door late reactie
Training:
Snelle responstaken tijdens beweging bij LuciDT: reageer op visuele of auditieve signalen terwijl je loopt, balanceert of andere bewegingen maakt.
V.Ruimtelijke en motorische functies
Ruimtelijk inzicht
Motorische planning
Proprioceptie
Balans en houdingscontrole
Sensorimotorische verwerking
Ruimtelijk inzicht (Spatial Awareness)
Wat is het?
Het begrijpen van waar jij en objecten zich in de ruimte bevinden – je mentale GPS.
Waarom belangrijk?
Voor navigatie, autorijden, sporten, objecten pakken zonder te kijken.
Herkenbare voorbeelden:
- Inparkeren
- Door een drukke winkel lopen zonder te botsen
- Inschatten of een meubelstuk past
- Ballen vangen
Bij verzwakking:
- Botsen tegen deurposten of meubels
- Verdwalen in bekende omgevingen
- Moeite met kaartlezen
- Onhandigheid
Bij aandoeningen:
- ADHD: Onhandigheid, slordigheid
- Parkinson: Navigatieproblemen
- Alzheimer: Desoriëntatie, verdwaalgedrag
Motorische planning (praxis)
Wat is het?
Het plannen en uitvoeren van doelgerichte bewegingen – van schrijven tot oversteken.
Herkenbare voorbeelden:
- Een handtekening zetten
- Een kopje koffie inschenken
- Veilig oversteken in druk verkeer
Bij verzwakking:
- Onhandigheid
- Trage bewegingen
- Onzeker voelen bij nieuwe bewegingen
Bij aandoeningen:
- Parkinson: Initiatieproblemen, bevriezing (freezing)
- Alzheimer: Apraxie (kan bewegingen niet meer plannen)
Proprioceptie (lichaamsbesef)
Wat is het?
Weten waar je lichaamsdelen zich bevinden zonder te kijken – je interne GPS voor je lijf.
Waarom belangrijk?
Essentieel voor balans, coördinatie en veilig bewegen.
Herkenbare voorbeelden:
- Typen zonder naar je vingers te kijken
- Lopen op oneffen terrein
- Je neus aanraken met gesloten ogen
Bij verzwakking:
- Onzeker lopen
- Struikelen
- Moeite met balans
Bij Parkinson:
Verminderde lichaamsfeedback, waardoor bewegingen onzeker worden.
Training:
Balansoefeningen (Bozo) gecombineerd met focus oefeningen (Blazepods)
Balans en houdingscontrole
Wat is het?
Je evenwicht bewaren in rust en beweging.
Bij verzwakking:
- Valkans neemt sterk toe
- Angst om te vallen
- Verminderde mobiliteit en zelfstandigheid
Bij aandoeningen:
- Parkinson: Posturale instabiliteit, groot valrisico
- Alzheimer: Verminderde motorische aanpassing
Training:
CMDT-balansoefeningen onder cognitieve belasting: balanceren op een wiebelkussen terwijl je cognitie traint.
Sensorimotorische verwerking
Wat is het?
Het koppelen van zintuiglijke informatie aan beweging – van zien naar doen.
Bij verzwakking:
- Oncoördinatie
- Moeite met nieuwe bewegingen leren
Bij aandoeningen:
- ADHD: Overprikkeling, moeite met filteren
- Parkinson: Trage sensorimotorische integratie
- Alzheimer: Verstoorde koppeling tussen waarnemen en bewegen
VI.Taal en communicatie
Woordvinding
& naamgeving
Taalbegrip
& expressie
Wat is het?
Het vermogen om het juiste woord te vinden – van namen tot alledaagse objecten.
Bij verzwakking:
- “Ding” of “hoe heet het ook alweer?”
- Namen vergeten
- Omschrijvingen gebruiken
Bij Alzheimer:
Vroeg symptoom: woordvindingsproblemen worden steeds erger.
Training:
Categorisatie-oefeningen tijdens beweging: lopen terwijl je woorden benoemt uit bepaalde categorieën.
Bij verzwakking:
- Moeite met complexe zinnen
- Langzamer formuleren
Training:
Conversatie-oefeningen tijdens CMDT-taken.
VII.Sociale cognitie & Emotieregulatie
Wat is het?
Het herkennen, begrijpen en reguleren van emoties – zowel je eigen als die van anderen.
Waarom belangrijk?
Voor sociale relaties, stressmanagement en mentaal welzijn.
Herkenbare voorbeelden:
- Rustig blijven in druk verkeer
- Je niet laten provoceren
- Empathie tonen bij verdriet van anderen
Bij verzwakking:
- Sneller geïrriteerd of verdrietig
- Angst en stress
- Sociale isolatie
- Impulsieve emotionele uitbarstingen
Bij aandoeningen:
- ADHD: Emotionele ontregeling, impulsiviteit
- Parkinson: Angst, depressie
- Alzheimer: Stemmingswisselingen, apathie
Klaar om te starten met cognitieve training?
Bij LuciDT bieden we evidence-based Cognitive-Motor Dual Task Training op maat. We:
- Testen je cognitief profiel
- Stellen persoonlijke trainingsdoelen
- Trainen geïntegreerd (cognitie + beweging)
- Meten vooruitgang objectief
- Passen training aan jouw behoeften aan
Of je nu wilt:
- Cognitieve achteruitgang voorkomen of vertragen
- Herstellen na een beroerte
- Beter functioneren met ADHD of Parkinson
- Je cognitieve reserve verhogen
- Zelfstandig blijven op oudere leeftijd
CMDT bij LuciDT kan helpen.